logo

                            ​        

Lo breviari d’Alaric a Aira

Èra i a 1500 ans... lo 2 de febrièr de 506 !

" Coma l’august rei, dins los limits de son territòri alarguit, aviá pas somés los pòbles a sas armas, somet ara sas armas al jo de la lei.”Sidòni Apollinari (Sègle V aprèp J-C.)

 
Aquel 2 de febrièr de 2006 marca lo 1500en anniversari d’un eveniment fòrt important per Occitània e l'Euròpa occidentala en general : a Aira (uèi dins Lanas, al limit del Gèrs), foguèt promulgada pel rei de Tolosa Alaric II la " Lei romana dels Visigòts ", mai coneguda jol nom de " Breviari d’Alaric ", un condensat de las leis romanas e dels tèxtes gotics per mai de clartat e d’eficacitat. Es la basa de tot lo drech escrich dels païses occitans, que farà la diferéncia durant de sègles amb " la vraie France, la del nòrd de Léger " país de drech costumièr. La politica juridica dels Visigòts a permés de transmetre a las futuras nacions d’Euròpa l’essencial del drech antic.

Mas perqué a Aira sus l´Ador ? Atura (son nom latin) èra dins l’Antiquitat la metropòli dels Aturenses, un dels nòu pòbles de l’actuala Aquitània (Novempopulania) que, al sègle III, avián sebut arrancar al poder de Roma lor autonomia pròpria per gerir melhor lors afars.
 
Quales son aquestes visigòts ?
Originaris d'Escandinavia, quitan la Baltica al sègle Iè; òm los retròba sus la Mar Negra al sègle III ont vivon d’agricultura, d’elevatge e de caça, e, militars reputats son utilizats pels emperaires romans coma supletius per la desfensa de las frontièras de l’Èst, lo famós limes danubian.

Fòrt lèu, se convertisson al Cristianisme arian que domina a aquela epòca dins l’orient de l’empèri abans d’èsser considerat coma eretic pel Cristianisme catolic. Aprèp divèrsas aventuras e controvèrsas amb los Romans que, coma superpoténcia, an de còps de dificultats a assumir los acòrdis diplomatics (!), en 410 los Visigòts amb Alaric Ièr prenon Roma qu’es pas mai a aquela epòca lo sèti de l’empèri.
Lor reputacion d’eficacitat tant militara coma administrativa es tala, qu’en 418 los grands proprietaris terrians d’Aquitània, desorientats per de soslevaments populars e de còps d’Estat militars endemics, votan a Arle, capitala de la Prefectura, l'establiment dels Gòts dins lors províncias. Los Visigòts constituiràn atal al sègle V lo mai vast reialme d’Occident que s'espandirà a son apogèu de Léger a Gibraltar amb Tolosa per capitala politica, sèti del poder reial e del Tresaur. Lor elita fòrça cultivada parla tant plan lo grèc e lo latin coma lor lenga germanica.
De son costat, Atura sus Ador aculhirà una basa militara importanta, capabla de se ronçar, en cas de besonh, cap a Auvèrnha d'una part, e sustot cap a Espanha pel còl del Sompòrt d’autra part. Aira vendrà una residéncia apreciada del rei Euric lo Grand e de son filh Alaric II. Es doncas aicí qu'aqueste acamparà una equipa d'especialistas del drech roman per redigir un còde novèl de leis al començament del sègle VI.
Los Visigòts que s’establisson a Tolosa e en Novempopulania aprèp lo tractat de 418 vivon encara segon lor drech costumièr pròpri transmés dempuèi las originas per la memòria collectiva dels Ancians amb l’assentiment de tot lo pòble.

Subrevivéncia del drech roman
En temps que pòble federat de l’Empèri, los Gòts benefician del regim de l’hospitalitas, drech per cada soldat d’èsser alberjat amb sa familha per un proprietari roman. Aqueste deurà lèu partejar sa recòlta amb ele, perque l’armada romana se tròba dins l’incapacitat de provesir a l’entreten dels militars gotics.

Seguirà mai tard lo partiment d'unas tèrras autrejadas pels reis visigòts a lors soldats suls importants domenis imperials o sus las vastas proprietats de la noblesa locala en escambi d'una proteccion assegurada. Cal soslinhar que la feblesa de la populacion gotica per rapòrt a la massa dels autoctòns romans pòt pas gaire comprometre las condicions de vida e de prosperitat dels paisans locals.
 
penge_got.png
Penche visigòt de la villa de Seviac Gers) :
forma tipica (d'esquina salhanta mièg-circulara e amb un decòr gravat circular) relevada dins las culturas visigoticas dels sègle IV e V (Cernjahov), tant en Euròpa orientala (Ucraïna, Moldavia, Romania) coma al sud-oèst del continent, notadament en Novempopulania al sègle V, dins las villae de Seviac a Montreal de Gèrs, de laTurraca a Bèlcaire sus Baïsa e de Baptèsta a Moncrabèl.
 

Las populacions d’Aquitània obesisson al drech escrich roman.
En efièch, lo Còde Teodosian promulgat en 438 a l'encòp per l’emperaire d’Orient Teodòsi II e lo d’Occident Valentinian III es un recuèlh de las divèrsas constitucions imperialas en vigor (leges) establidas dempuèi Diocletian : règlan dins lo mendre detalh los problèmas de drech privat e public per totes los ciutadans liures de l’empèri roman. A aquò s’apond tota la jurisprudéncia (jus) dels jurisconsults coma Gaius, Pau e Papinieu.

Aquel drech roman subreviurà en Occident per las populacions de l'Edat Mejan Naut aprèp la desaparicion del darrièr emperaire en 476.
En Orient, l’Estat imperial que se manten fins al sègle XV amb la civilizacion bizantina coneisserà una evolucion importanta del drech roman : jol Justinian (de 527 a 533), una codification generala dels tèxtes juridics va acampar lo " Còde  de Teodòsi ", lo " Digeste " o " Pandectes " (tèxtes dels jurisconsults), los " Institutes " (manual d’ensenhament) e las " Novelles " (los darrièrs tèxtes legislatius). Aquel drech bizantin serà utilizat en Occident a partir dels sègles XII e XIII.

Mas es evident que lo drech imperial servís una centralizacion totalitària del poder de l’Estat roman. Atal, es pas susprenent de constatar que las populacions autoctònas reagisson en ressuscitant lors costumas localas pròprias e en reglamentant, fàcia al drech oficial, un drech " popular " mai confòrm als mors dels pòbles concernits e a la situacion economica e sociala de lors províncias.

La " Lex romana wisigothorum "
Fòrt lèu la coabitacion entre Gòts e Romans, someses a de leis e de costumas diferentas, va engendrar de conflictes de còps dificils de gerir pels jutges. Lo rei Teodoric Ièr promulga alara los primièrs estatuts escriches per reglamentar la proprietat privada e las successions. Sos filhs Teodoric II e Euric lo Grand complètan aquestas leis que constituiràn la " lex scripta wisigothorum " del Còde d’Euric redigit cap a 475, aprèp l’anullacion del tractat de 418 que fa a present del rei visigòt lo sol senhor de sos subjèctes romans. A partir d'aquel moment, tota la populacion del reialme, quina que siá son origina, viu jos las meteissas leis. Lo rei pren la plaça de l’emperaire; interven dins tota l’organizacion de l’Estat, de Léger a Gibraltar, tant plan dins los domenis civil e administratiu coma religiós (arians e catolics en particular).

Per redigir aquestas leis, los reis visigòts recrutan de juristas romans e la lenga utilizada es lo latin " practicat dins las províncias ". Se lo drech classic de l’ancian còde teodosian visava a l’universalisme, lo còde dels Gòts serà concebut per èsser comprés de totes los pòbles de las províncias; serà mai simple, mai concret, mai selectiu, mai adaptat a las realitats localas e als besonhs de cadun. Tracta, entre autres, de problèmas de prèstes, de compras, de dons. Los Gòts fan coneissença amb l’usatge dels actes escriches, del testament e del prèst amb interèsses, autant de practicas prometidas a un brilhant avenir quitament per las gens mai modèstas !

Un trentenat d’annadas aprèp, Alaric II acampa a Atura (Aira) una comission de jurisconsults presidiada pel comte Goïaric : es encargada de completar los còdes precedents e d'acampar dins un meteis condensat, l’ensemble de las leis eissidas del Còde teodosian de 438, de las jurisprudéncias romanas e dels comentaris juridics que seguiguèron, en los clarificant per los melhor vulgarizar.

Atal, lo 2 de febrièr de 506, lo rei ele meteis promulga la " lex romana wisigothorum ", mai coneguda jol nom de " breviari d’Alaric ", davant una assemblada d’evèsques e dels mai nauts dignitaris del reialme qu'apròvan lo tèxt. Anianus, " òme respectable ", es encargat de depausar al Tresaur reial a Tolosa l’exemplari original del còde novèl e de ne mandar de còpias autentificadas a cada comte de las Ciutats del reialme amb l’òrdre d’aplicacion immediata, a l’exclusion de tota autra lei !

Aquel drech romanovisigotic resumit dins lo Còde d’Alaric s’aplicarà, amb las adaptacions periodicas necessàrias, durant maites sègles, a totas las populacions de Septimania (Lengadòc-Rosselhon actual) e d’Ispània demoradas jos l’autoritat dels Visigòts fins a l’arribada dels musulmans al sègle VIII. E quitament, plan de delà  servirà de basa al drech espanhòl e a las costumas de las vilas de Lengadòc bas, mas tanben a las cartas de las autras vilas medievalas qu'an obtengut lor autonòmia municipala dins tota la zòna d’influéncia de la lenga occitana. Tanben serà utilizat dins lo drech canonic de la Glèisa. Transmetrà atal l’ereitatge del drech roman e inspirarà, per exemple, al sègle VIII la lei romanocarolingiana de Sant Gall en Soïssa.

Cap a 1150, una compilacion del drech roman (lo " Còdi ") serà redigida en occitan de Provença dins la region d’Arle. Un sègle mai tard, aprèp la conquèsta militara del Comtat de Tolosa pels barons del nòrd de Léger e del rei de Francia al moment de l’" Afar albigés ", una ordonància de Loís IX (dich " Sant Loís ") distinguís clarament en 1251 los païses regits per las costumas al nòrd de Léger e los païses de drech escrich al sud. Los juristas reials del sègle XVI precisaràn aquela frontièra del drech que correspond en granda partida a la de la lenga : Oïl al nòrd, Òc al sud !

Letra mandada pel comte Goïaric, òme illustre d’Aira, al comte Timotèu, òme respectable de Tolosa, per acompanhar un exemplari original del Còde d’Alaric II.

" Dins aqueste document son contenguts las leis e autres tèxtes juridics, caustis dins lo còde teodosian e dins divèrses libres coma es prescrich e expausat, la 22ena annada del règne del senhor rei Alaric, lo comte Goïaric, òme illustre ordonant. Exemplari d’autoritat.
Prescripcion adreçada al comte Timotèu, òme respectable.

Devent tractar dels besonhs de nòstre pòble, la Divinitat ajudant,  corregissèm, aprèp aver acampat los prèires e los nòbles, çò que pareis injust dins las leis per una melhora reflexion, per que tota escuretat siá escartada per una melhora compreneson e que siá forabandida de las leis dels Romans e del drech ancian. Que i aja pus res d’ambigú e susceptible de soslevar de contestacions. Avèm volgut tot triar e acampar en un sol libre, e aprèp l’aver somés a una brilhanta interpretacion, avèm demandat lo vejaire de venerables evèsques e de Provincials causits.
Es perqué nòstra cleméncia a ordenat que, segon lo libre soscrich e present dins nòstras archius, t’adreçàssem aqueste exemplari.
Que degun ignora pas tant las leis coma lo drech e que cadun, segon nòstra prescripcion, se refèra a aqueste libre soscrich per la man de l’òme respectable Aignan. Esfòrça-te doncas que dins ta circonscripcion se gause pas evocar o recebre una autra formula de drech. S'aquò arribava, serià als depenses de ton cap o de tes dequés. Que totes obesisson a nòstre òrdre e crénhon lo castiment.
"

Qualques extraches dels Còdes dels reis visigòts
 " Se qualqu’un a balhat un ostal o un domeni a una autra persona, lo cal confirmar per una carta de donacion de tal biais que dins aquela donacion, lo donator soscriva de sa man pròpria e qu'aquela donacion siá confirmada al mens per tres testimònis. Se lo donator e los testimònis sabon pas escriure, que cadun fasca un signe de sa man pròpria. Qu'aquela donacion siá facha davant los administrators de la ciutat e se se pòt pas rencontrar los de la ciutat, qu'òm s’adrece a los d'una autra ciutat. " (Teodoric 1èr)

 " [...] Se un dequé mòble d'una cèrta valor es balha, quitament un esclau, la donacion deu èsser facha d'un biais que se pòsca mostrar un acte escrich comportant las signaturas dels testimònis. "  (Teodoric II)

" Los que destrusisson las bòrnas, fan desaparéisser las marcas dels limits, o abatan los arbres de delimitacion, se son esclaus o colons e an agit sens l’òrdre de lor mèstre, que sián punits. Se l'an fach sus l’òrdre de lor mèstre, qu'aqueste pèrde lo terç de sos dequés al profièch del fisc e que l’esclau o lo colon n’en siá pas mens punit de la mai nauta pena "  (Teodoric II)

" Envisatjam lo cas del Roman qu'auriá balhat a un Gòt un dequé litigiós, e l’auriá balhat a ocupar abans lo jutjament que l’opausa a sos adversaris. Se lo Gòt l’a ocupat, qu’aprèp lo jutjament lo possessor legal reconegut (s’es pas lo donator) prenga lo dequé e que se pòsca pas mai lo li contestar. Que lo Roman balhe alara al Gòt un dequé de valor identica. " (Euric)

" Que se reivindique pas mai res al subjècte dels lòts dels Gòts e dels Romans aprèp 50 ans passats. " (Euric)

" Un enlèvament deu èsser denonciat dins los cinc ans; aprèp aqueste relambi, degun a pas lo drech de depausar una planh, dels enfants qu'an pogut naisser d'aquela union. " (Teodoric II)

" Vaquí las causas del divòrci : una femna pòt entamenar una procedura se son marit es omicid, malfasent, se violèt de sepulturas. Un marit pòt far parièr se sa femna es adultèra, malfasenta, insaciabla. S'es lo marit que se planhís de sa femna, que gàrde la dòt, receba la gaudença dels dons del maridatge, e que los dequés comuns sián reservats pels enfants. S'es la femna qu'a provat en jutjament los crimes imputats al marit, que reprenga sa dòt e gaudesca de sos dons de maridatge que seràn remeses als enfants comuns, e qu'aja lo drech de se tornar maridar o pas. " (Teodoric II)

" [...] Los enfants devon pas èsser remeses en gatges per lors parents e lo que los recep tot los sabent liures, deu èsser condemnat a l’exili. [...] Una femna pòt pas prometre de se liurar en caucion per un deute. " (Teodoric II)

" Una femna pòt pas èsser perseguida a la plaça de son marit. Sos dequés e dons de maridatge pòdon pas èsser confiscats, per fauta del marit, qu’amb moderacion e segon la prudéncia de las leis. " (Teodoric II)

L’esclau que, convidat per son mèstre a dissimular un rapte, o denóncia, ganha la libertat. " (Teodoric II)

Cada còp qu’un òme liure, originari, esclau, a conegut una esclava, cal que tota la descendéncia seguesca la maire e que totes los enfants apartengan al mèstre d'aquela esclava. " (Teodoric II)

Que las filhas receban, a la mòrt de lors parents testataris, una part de las tèrras e autres dequés, egala a la recebuda per lors fraires. Çaquelà, s’una, qu'aviá pas de marit, se maridèt mai tard, que daisse la part recebuda a sos fraires e a lors erètges. " (Euric)

S'una femna morís abans son marit, los enfants eissits d'aqueste maridatge e lors dequés demòran en la poténcia del paire que, se se remaridan pas, pòt demorar en possession d'aquestes dequés sens çaquelà los poder vendre o los alienar de qualque biais que siá, e que consèrve tot per sos enfants, integralament e escrupulosament. En revenge, que perceba personalament los revenguts e participe a las despensas comunas amb sos enfants. " (Euric)

S'una maire es demorada veusa, que receba, de dequés de son marit, una part coma cadun dels enfants, e que ne profièche fins a la fin de sa vida, mas qu’envisage pas de la balhar, vendre o remetre a l’un sos enfants. " (Euric)

Un evèsque qu'a pas ni enfants ni pichons enfants pòt desirar abandonar son ereitatge a qualque d'autre qu’a la Glèisa. S’a utilizat de dequés de la glèisa per d’autres motiu que los besonhs de la Glèisa, que çò qu’a distrach o balhat siá anullat. Lo qu'a d'enfants deu indemnisar la Glèisa suls dequés que daissa. "  (Canon 33 del Concili d’Agde – 10/09/506)
 
sta_quitaria.png rosa_visigot.png
Aira sus l'Ador glèisa Sta Quiteriá:
vestigi de capitèl e rosàcias doblas de sièis brancas inscrichas dins un cèucle

Article publicat damb l'amabla autorisacion del Jòrdi Labouysse
Per ne saber mai :

Georges Labouysse
Les WISIGOTHS,
Peuple nomade – Peuple souverain
(1er – VIIIe siècle)

Editions. Loubatières 2005